Për etikën dhe historinë

 

nga Edison ÇERAJ

etikE gjithë ajo që njohim si kulturë dhe që e quajmë të tillë, është rezultat i çështjes së pashmangshme se pse jetoj?; ndërsa qytetërimi është rezultat i shtrimit të vazhdueshëm të pyetjes si të jetoj?, ose si duhet t’i plotësoj nevojat e mia? Njëra është çështje e kuptimit të jetës, kurse tjetra e mënyrës së jetesës. Qytetërimi i shkon me ngulm linjës ngjitëse (kulti i progresit sot) që nga shpikja e zjarrit, e mullirit dhe e hekurit, përmes shkrimit dhe makinës e deri te energjia atomike dhe fluturimet kozmike. E gjitha kultura është në gjurmim e sipër, në një kthim prapa, në një rifillim. Njeriu si subjekt i kulturës, të metat dhe virtytet e tij tipike, dyshimet dhe lajthitjet, pra e gjithë ajo që përbën qenien e tij të brendshme, tregon një qëndrueshmëri të jashtëzakonshme dhe pothuaj një pandryshueshmëri.

Të gjitha dilemat dhe pyetjet e sotme etika i ka njohur që para dymijë vjetësh, për të mos thënë që në krye të herës. Konfuci, Sokrati, Jezui, Muhamedi, Kant-i, Tolstoi, Gandi dhe Martin Buber-i, në një distancë kohore që prej shekullit të VI para Krishtit e gjer më sot (Buber-i vdiq më 1965), të gjithë këta edukatorë të mëdhenj të njerëzimit, në thelb predikonin të njëjtin moral.[1]

Ndryshe nga normat e rregullimit të shoqërisë apo të mënyrës së prodhimit, të vërtetat morale janë të përhershme/amshueshme; sepse këtu enigma është shfaqur që në Krijim, me “prologu në qiell”, te ky akt që i paraprin të gjithë historisë njerëzore.

Intelekti, arsimimi dhe përvoja nuk ndihmojnë vetvetiu që t’u afrohemi ose që t’i kuptojmë më mirë. Jezui, të vërteta i kumtonte si i porsalindur, ndërkohë, kur u dënua, ishte afërsisht tridhjetë vjeç. Për të vërteta e mëdha[2] e themelore për Zotin dhe për njeriun, nuk i duhej ndonjë njohuri apo një përvojë e caktuar, pasi këto të vërteta nuk rroken dot me njohuri e me përvojë. A nuk “fshihen ato para të urtëve dhe të zgjuarve, kurse të vegjëlve u zbulohen?”[3]

Kërkesat qenësore morale nuk influencohen prej kohës, vendit apo rrethanave shoqërore. Kundruall dallimeve të mëdha të rregullimeve shoqërore e politike, të shkallës së zhvillimit, madje edhe të shumëllojshmërisë së besimeve e të simboleve fetare, qëndron anekënd botës përputhja dhe unikja e mrekullueshme e parimeve morale.

“Ndonëse njerëzit flasin në mënyra të ndryshme se kush është Zoti, megjithatë, gjithmonë e kuptojnë njësoj se ç’kërkon Zoti prej tyre”, thoshte Tolstoi.

Epikteti dhe Mark Aureli, i pari skllav dhe i dyti mbret, predikuan të njëjtën disiplinë morale, madje pothuajse me të njëjtat fjalë. Po të vështrojmë më me kujdes, do shohim se ndryshimet e pikëpamjeve rreth mirësisë dhe ligësisë, të lejuarës dhe të ndaluarës, i gjejmë vetëm tek ato çështje që janë më pak të rëndësishme. [4]

 

Shembujt që theksohen për të parë ndryshueshmërinë e normave morale në varësi nga rrethanat historike e të tjera, në fakt, nuk kanë të bëjnë asnjëherë me parimet madhore morale, por me gjëra që i përkasin moralit dhe sjelljes formale. Përkundrazi, çështjet e epërme kanë një përkim dhe një pandryshueshmëri të jashtëzakonshme.[5]

Le ta verifikojmë këtë qasje te “imperativi kategorik” i Kant-it. Këtë parim, formulimin e parë të të cilit Kant-i e jep te trajtesa Bazat e metafizikës së moralit, duke shkruar: “Vepro vetëm sipas asaj maksime për të cilën, në të njëjtën kohë, mund të dëshirosh të bëhet ligj i përgjithshëm.” Ndërsa më vonë, te Kritika e mendjes praktike, lexojmë: “Vepro në atë mënyrë që maksima e vullnetit tënd të mund të vlejë në çdo kohë si parim i ligjeve të përgjithshme”, gjë të cilën e hasim, së pari në jetën dhe thëniet e profetëve e pastaj edhe te dijetarë e mendimtarë të ndryshëm anembanë botës.

Kur e pyetën Talesin, një prej shtatë të urtëve (lindi në vitin 624 para Krishtit), se si mund të jetohet më drejt, ai u përgjigj: “Kur ne vetë nuk bëjmë atë që qortojmë tek të tjerët.” Pitaku i Miletit, gjithashtu një nga shtatë të urtët, ka shfaqur po të njëjtin mendim: “Mos bëj atë për të cilën qorton të afërmin.” Kurse Ciceroni thotë: “Çdo gjëje që qorton tek tjetri, duhet t’i shmangesh sa më shumë.” Dijetari hebre Hitel, që jetoi përafërsisht në kohën e Jezuit në Palestinë, kur një politeist i kërkoi t’ia thoshte sa më përmbledhtazi thelbin e besimit, ai iu përgjigj në këtë mënyrë: “Atë që nuk ia dëshiron vetes mos ia bëj as të afërmit. Pikërisht kjo është e gjithë Tora; çdo gjë tjetër është vetëm shpjegim.” Të njëjtën dije ka përhapur edhe Konfuci në Kinë, bashkëkohës i Budës dhe i Pitagorës: “Atë që nuk ia dua vetes nuk ia bëj as tjetrit.” Fort mirë e ka shprehur këtë parim edhe Jezui: “…atë që dëshironi t’ju bëjnë ju njerëzit, po ashtu bëni edhe ju ndaj tyre.” (Mateu, 7/2; Luka, 6/31)[6]

Siç e shohim fare shkoqur, kjo histori/kronologji e imperativit kategorik provon se ky parim themelor etik nuk ka histori; ka vetëm forma të ndryshme shprehjeje, ama thelbi është i njëjtë, i pandryshueshëm.

Izetbegović-i sjell edhe Indinë si shembull tipik në këtë kontekst, që njihet si vendi i “kulturës së lartë dhe i qytetërimit të ulët”, që duket sikur ka jetuar jashtë historisë. Përmendoret që ndeshim pas çdo hapi dëshmojnë për një jetë intensive, por të brendshme, pra statike dhe jo-historike. Përmes meditimit “njihen” të fshehtat, por nuk arrihet dot pushteti mbi natyrën dhe as nuk ndryshohet bota. Edhe Hinduizmi nuk është një rend shoqëror, por etik, dhe njeh vetëm ngritjen vetjake, të brendshme dhe morale.

“Që nga koha e Upanishadave, India preokupohej vetëm me një çështje të vetme: me vendin e njeriut në gjithësi”, shkruan Mircea Eliade.[7] Sistemi indian i kastave, i gurëzuar si një tempull i atjeshëm piramidor, me gjithë madhështinë dhe qëndrueshmërinë mahnitëse, ngërthen mohimin e kohës, shoqërisë, homogjenitetit dhe historisë. Çdo përpjekje historike dhe shoqërore do e rrënonte këtë strukturë magjepsëse, që ia doli të qëndrojë vetëm në botën e kthyer së brendshmi e nga Qielli, pa u bërë aspak merak se çfarë krijohet vetvetiu jashtë, në botën “reale”.[8]

Një nga ndryshimet më të qenësishme – për të mos thënë më i qenësishmi –  ndërmjet historisë dhe letërsisë është pikërisht dimensioni etik me të cilin është i pajisur çdo vepër e madhe letrare. Megjithëse Iliada dhe Odiseja, apo Lufta dhe paqja mund të lexohen edhe si rrëfime historike, asgjë historike nuk na preokupon kur i lexojmë: nga fillimi e gjer në fund të leximit hasemi dhe përkredhemi vetëm në çështje etike. Ç’rëndësi ka nëse Hamlet-i apo Macbeth-i kanë ekzistuar në të vërtetë apo jo; ama, në dimensionin etik ata kanë ekzistuar dhe ekzistojnë më vërtetësisht sesa në dimensionin historik; janë më të gjallë se çdo hero që ka ekzistuar realisht.

Mbase vetëm nën këtë qasje mund të shpjegohet “paradoksi” i besimit dhe i pranimit të tyre dhe, nga ana tjetër, problemi i mosbesimit dhe i mospranimit nga shumë njerëz i disa figurave përcaktuese në historinë e njerëzimit si Moisiu, Jezui dhe Muhamedi.

Pra, thelbi i etikës nuk varet nga historia, pasi nuk rrjedh prej saj dhe as nuk varet në asnjë rrethanë nga ajo. Etika ka të bëjë me Pafundësinë, e cila ka dhënë në një çast të caktuar fundësinë (botën) si pohim i saj dhe si mundësi që nuk duhet humbur për t’iu rikthyer origjinës, pra Pafundësisë.



[1] Izetbegović, A. (2000) “Islami ndërmjet Lindjes e Perëndimit”, f. 201. Përkth.: Eqrem Kryeziu. Shkup: Furkan ISM.

[2] Lë të bëjë “punën” e vet ingranazhi dekonstruktues apo zhbërës i të vërtetave të mëdha, se të njëjtën “punë” kanë dashur të bëjnë edhe ingranazhe të tjera në çdo kohë.

[3] Bibla, L. 10/21.

[4] Izetbegović, A. Po aty, f. 202.

[5] Për shembull, disa syresh janë: thuaj të vërtetën, freno urrejtjen, të jesh i thjeshtë, të tjerët trajtoi si veten, të jesh solidar, syno lirinë, lufto për të drejtën dhe për atë të tjerëve, fitoje bukën me djersën tënde, ndero mundin e tjetrit, ndero prindërit dhe të moshuarit, kryej premtimet dhe detyrat, mbroji të pafuqishmit, shoqërohu me njerëz, mos u kënaq me fatkeqësinë e të tjerëve, të mos ua kesh zili lumturinë dhe suksesin të tjerëve, të mos jesh mendjemadh e i llastuar, mos u përul para të fortit e mos shfrytëzo të dobëtin, të jesh i përmbajtur në kënaqësi, mos bëj dallime sipas ngjyrës së njerëzve/pasurisë/origjinës, krijo mendim të pavarur, mos u bëj egoist etj.

[6] Izetbegović, A. Po aty, f. 203.

[7] Po aty, f. 204.

[8] Po aty, 204.

(Revista Drita Islame, Prill 2013)

You must be logged in to post a comment Login