Një kujtesë e shkurtër për myftiun Salih Ferhat Hoxha

SALI FERHAT HOXHA

Salih Ferhat Hoxha u lind më 1917 në katundin Tomin, pranë qytetit Peshkopi të prefekturës Dibër. Të parët e hershëm të fisit Hoxha, të përmendur me emrat Ali e Ferhat, kanë qenë misionarë vullnetarë për përhapjen e Islamit në trevat shqiptare, për da’ve (ftesë) siç thuhet, kohë para sundimit osman.

Pasi kreu më 1932 mësimet fillestare në Internatin e Kastriotit në Dibër dhe më 1939 studimet islame në Medresenë e Përgjithshme në Tiranë, Salihu ushtroi detyrën fetare, për pak kohë si imam tabori në ushtri, pastaj si myfti në Pogradec (1940-1946), Lushnjë (1947-1955) dhe Peshkopi (1956-1967).

Më 1942 u martua me Hatixhenë, i ati i së cilës, turk me origjinë shqiptare, ishte myezini i xhamisë kryesore të Korçës. Vetë Hatixheja, lindur e rritur në një familje të devotshme fetare, turke nga nëna, pati kryer shkollën unike të vajzave dhe marrë mësime arti pranë kolegjit të murgeshave në Korçë. Tiparet e edukatës fetare dhe qytetare do ta përcillnin atë gjatë gjithë jetës, edhe në vitet më të vështira, me mirësjelljen dhe delikatesën që e karakterizonte.

Kur doli në jetë, myftiu i ri, Salih Hoxha ose Ferhati, siç thirrej atëherë me emrin e të atit, e gjente veten midis intelektualëve të tjerë duke aspiruar për të ardhmen. Në Pogradec ai ishte me detyrë fetare dhe si mësues besimi i shkollave të qytetit. Gjatë atyre viteve, Pogradeci qe bërë vatër lufte mes palëve të ndryshme. Kur hynë gjermanët, çiftit të ri iu dogj shtëpia ku banonte me plaçkat dhe librat e rrallë që kishte mundur të vinte. Ata do ta kujtonin shpesh atë kohë me një dhimbje të thellë. Kjo pati ndodhur në Ramazan. Bashkë me pogradecarët e tjerë morën malin për t’u shpëtuar bombardimeve dhe predhave të mortajave. Ashtu, fshehurazi, Salihu e përcolli Hatixhenë me lurek në krah te prindërit e saj në Korçë ku patën hyrë gjermanët, ndërsa vetë, si i ri që ishte, u detyrua të merrte në mes të dimrit rrugën e rrezikshme të Dibrës, përgjatë luginës së Drinit ku vepronin çetat nacionaliste. Atje, disa nga bashkëqytetarët pro komunistë e shihnin me dyshim intelektualin e ri dhe i çuan fjalë të largohej. Kështu, Salihu la i dëshpëruar prindërit, vëllezërit e motrat dhe mori rrugën e kthimit nga Tirana.

Vitet 1944-1948, që ka hyrë në historinë e diktaturës si “Koha e Koçit”, ishin, me skamjen dhe urinë që kishte pllakosur vendin, vitet e terrorit të tmerrshëm, inkursioneve dhe vrasjeve pa gjyq për të shuar nacionalizmin shqiptar në favor të serbëve. Ato vite shumë klerikë hoqën uniformat dhe zunë punë të tjera për të mbijetuar.

Gjatë viteve që shërbeu në Lushnjë, Myftiu pati fituar mjaft popullaritet. Myslimanë e të krishterë ortodoksë e quanin Salihun “Myftiu ynë”. Shpesh ai do të ndeshej me organet e pushtetit lokal për problemet që i takonin dhe kjo bëri të transferohej.

Në Dibër, ku më së shumti vepronin teqet, xhamitë e lëna rrënojë, hapeshin dy herë në vit, vetëm për bajrame. Krahas punës së madhe për hapjen xhamive dhe meremetimin e tyre, duke filluar nga ajo e qytetit Peshkopi dhe xhamisë së katundit Dohoshisht, pranë qytetit, të dyja si objekte historike që u bënë vetëm me kontributin e popullit, deri në vitin 1967, Myftiu merrej rregullisht edhe me kualifikimin e imamëve, me zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në popull dhe me pajtimin e gjaqeve. Aty ku pushtetarët nuk ia dilnin dot, dërgonin Myftiun dhe, për këtë as i jepnin automjet, as ai ua kërkonte, por shkonte me se të mundej. Këto shërbime pushteti i rrethit nuk ia vuri ndonjëherë në dukje, por autoriteti i Myftiut njihej e vlerësohej kudo në Dibër. Edhe në aktivitetet që zhvilloheshin në qytetin e Peshkopisë ose në takime të ndryshme, Myftiu ishte aq i përgatitur sa të jepte përgjigje në shumë fusha të dijes. Vite më pas, kur komunizmit po i rrëshqiste toka, një mjeke e njohur në Dibër dhe deputete, duke e vizituar Myftiun në spital si pacient, tha shprehimisht se: “Myftiu na ka detyruar ta respektojmë me dashjen e pa dashjen tonë”.

Në fillim të vitit 1967, kur regjimi komunist goditi drejtpërsëdrejti lirinë e besimit, klerikët dhe institucionet fetare, përballë një situate të tillë të pashembullt, Myftiu do të kundërshtonte në rrugë ligjore dhe nëpërmjet ballafaqimeve të hapura fushatën dhunuese kundër fesë dhe ndërgjegjes së njeriut. Kjo ishte periudha më e errët dhe e zymtë ku të paktë qenë ata që ruajtën besimin dhe kur askush nuk ishte në gjendje të shihte të ardhmen. Prind i gjashtë djemve, Myftiu zgjodhi ndër dy alternativat e jetës, atë që i takonte, Rrugën e Zotit, pa u kompromentuar me regjimin komunist dhe tarafet hipokrite. Ai kurrë nuk tha me gojë, firmosi ose u pajtua me diçka që binte në kundërshtim me idealin e tij. Edhe kur u detyrua, për shkak të nevojave të familjes, të punonte në fermë për disa muaj si normist, me të ardhur ramazani e thirrën në mbledhje për ta demaskuar që të bënte autokritikë e të qëndronte në punë, ai ua tha hapur se agjëronte dhe se nuk pranonte për këtë ndonjë kusht.

Nga viti 1991, me riorganizimin e institucioneve fetare, u zgjodh Kryemyfti i Shqipërisë dhe më pas shërbeu si zv. Kryetar i Kryesisë së Komunitetit Mysliman Shqiptar dhe Myfti i Rrethit Dibër duke qenë në gjendje jo të mirë shëndetësore. Me fillimin e proceseve demokratike, Myftiu u angazhua të jepte kontributin e vet modest për një shoqëri të lirë e të civilizuar.

Ai ndërroi jetë me 4 Mars 1995 duke lënë ndër familjen, të afërmit, shokët dhe dashamirët e shumtë, kujtimin e prindit, të klerikut dhe mendimtarit të përkushtuar në Islam.

***

Njohës i literaturës islame në tri gjuhë, arabisht, turqisht (osmanisht) dhe persisht, si dhe me njohuri në gjuhë të tjera, deri në fund të jetës, Myftiu e konsideronte leximin një aspekt të jetës së përditshme. Kurani i Shenjtë, Tradita Profetike, teologjia, filozofia, mistika dhe letërsia islame ishin fushat ku Myftiu u thellua pandërprerë për më se dyzet vjet pas periudhës shkollore. Filozofia e të gjitha kohërave, historia botërore, letërsia e rrymave të ndryshme, deri te literatura e kohës dhe shtypi i përditshëm ishin tema ku ai mund të diskutonte pa vështirësi. Ai ishte lexues i bibliotekës së qytetit Peshkopi ku pati shfrytëzuar një literaturë të lënë në turqisht si dhe libra të tjerë. Kur bisedonte, Myftiu shprehej qartë dhe asnjëherë nuk përdorte slogane, por i përshtatej nivelit të bashkëbiseduesit. Ndodhte që në shtëpinë e tij të vinin njerëz për të cilët djemtë ose të afërmit e paralajmëronin të tregonte kujdes. Ai fliste me ta aq natyrshëm e në mënyrë bindëse, saqë ka pasur raste kur shpreheshin hapur se “sikur të ishin gjithë fetarët si Myftiu!”

Myftiu e kaloi pjesën më produktive të moshës në periudhën më të errët të shoqërisë shqiptare, në kushtet e ilegalitetit të fesë, depresionit shpirtëror dhe shkëputjes së plotë nga kultura bashkëkohore islame. Megjithëse në këto rrethana, më 1974, Myftiu i hyri shqipërimit të Kuranit. Duke e lënë përkthimin në dorëshkrim, Myftiu shpresonte që në të ardhmen kjo punë të vijonte më tej për t’i dhënë lexuesit shqiptar një përkthim me vlerat që i takojnë Kuranit të Shenjtë.

Nga poezia arabo-islame, Myftiu kishte një tërheqje të veçantë për poemën e famshme të poetit egjiptian Busajriut: “Kaside Burde”, një elegji për kujtimin e Profetit Muhammed (a.s.). Tek shqipëronte vargjet e kasides, Myftiu gjente prehje shpirtërore në ato kohëra zbrazëtie e dëshpërimi.

Më 1980, Myftiu i kushtoi me pendën e vet një poemë Muhamedit Alejhisselam (Paqja qoftë me Të!) Në ato vargje spikat shpirti i trazuar ku njëherësh bashkëjetonin, ushqeheshin dhe rriteshin dy ndjenja të ndrydhura: dashuria për figurën e ndritur, thellësisht njerëzore të Profetit dhe, në antitezë, urrejtja për despotët e tiranët.

Myftiu ka pas shkruar në prozë e poezi edhe disa trajtesa të shkurtra, meditime dhe krijime si p.sh.: “Besimi në Zotin” ku theksohej sensi i besimit fetar përkundër mungesës materialiste të ndërgjegjes, “Etika Islame”, “Ç’është njeriu”, “Ateizmi”, fragmente të shqipëruara nga: “Hajat’ul Hajvan” (Jeta e Gjallë), një volum enciklopedik në prozë e në vargje, shënime historike dhe një përmbledhje e shkurtër për jetën e Ibn’ul Arabiut, njërit prej mendimtarëve më të mëdhenj islamë në të gjitha kohërat.

Myftiu i shkroi këto vargje me një dorë dhe ashtu dëshironte të mbeteshin. Më 18 janar 1991, me rastin e ceremonisë së rihapjes së xhamisë të qytetit Peshkopi, ato i recitoi i riu i talentuar Jusuf Salkurti. Më vonë do të dilnin në disa numra të revistës “Hëna e Re” nga Bashkësia Islame në Maqedoni. Pasi shkova në Shtetet e Bashkuara, i pata telefonuar Imam Vehbi Ismailit, ndjesë pastë, që të më ndërmjetësonte diku për punë dhe ai më pyeti në se kisha ndonjë kopje të poezisë në fjalë. Im atë dhe Imam Vehbiu kanë qenë shokë medreseje. Kur u takuan, pas gjysmë shekulli, më 1991 në Tiranë, ata, sikur të qenë parë ato ditë, dolën drejt e te problemet shqetësuese të fesë në Shqipëri. Mbasi i bëra një redaktim të lehtë, ia nisa materialin dhe Imami e botoi atë më 1998 me një tirazh të vogël, siç shprehet te parathënia e tij: “…që t’u jepet rasti vëllezërve e motrave myslimane ta shijojnë leximin e këtij frymëzimi shpirtëror.”

Zoti e ka bërë çdo gjë në shkretëtirë me kontraste të forta, edhe ngjyrat kur ndizen e flakërojnë ose shuhen në errësirë të plotë, edhe tingujt kur dalin e depërtojnë thellë në shpirt ose humbin në zbrazëtirën e pafund, edhe fjalët kur ngrejnë peshë ose lënë në tokë pa shpresë.

Kur Zoti thotë në Kuran: “Ne të dërguam si mëshirë për botët”(21:107), – kjo, sepse misioni i Muhamedit (a.s.) ishte mision mëshire e paqeje përballë realitetit të egër e barbar të kohës dhe se atë, përgjatë gjithë jetës së vet, edhe në situatat më të ndryshme, e karakterizoi morali i Kuranit të Shenjtë.

Për dikë që ka lexuar historinë e jetës së Profetit, këto vargje, në përmasat e një poeme epike, i bëjnë jehonë figurës së Tij, thellësisht humane dhe po aq madhështore, siç ka qenë në të vërtetë, pa zmadhime e hiperbola dhe në kontrast me diktatorët e tiranët që lanë pas simbole prangash e gjurmë tiranie. Në të njëjtën kohë theksohet besimi i patundur në Rrugën e Fesë.

nga Kudret S. Hoxha/Drita Islame/

You must be logged in to post a comment Login