Kthesa shpirtërore e Kandinsky-t

kandinsky-composition-xSa më e thellë të jetë bluja, aq më shumë e tërheq njeriun drejt pafundësisë, dhe zgjon tek ai dëshirimin për të Kulluarën dhe për Mbishqisoren. Bluja është ngjyra e qiellit, ashtu siç e përfytyrojmë ne qiellin nën tingullin e fjalës qiell.

Wassily Kandinsky

Pak biografi

Wassily Kandinsky lindi në Moskë, në vitin 1866. Pasi kaloi fëmijërinë në Itali, studimet e larta i përfundoi për drejtësi, duke kryer edhe doktoratën. Bëri disa udhëtime nëpër Evropë dhe qëndroi për një kohë të gjatë në Mynih, ku studioi pikturë, në veçanti Monet-në, dhe është koha ku ai nis të mendojë për ndryshime në art (merret me pikturë impresioniste dhe foviste). Sikurse është shprehur: “U deshën vite që ndjenja dhe mendimi të më çonin në përfundimin e thjeshtë që, qëllimet, aq sa dhe mjetet e artit dhe ato të natyrës, janë organikisht dhe qëllimisht të ndershme, por njëlloj të mëdha, pra njëlloj të forta”. Më pas, thelbësorja për të është te vetë piktura, jo te subjekti. Mungesa e shkathtësive profesionale e shtyn atë jashtë kufijve të artit figurativ, dhe në vitin 1910 bën veprat e para që janë tërësisht abstrakte. Këtë ndryshim e trajtoi më vonë në veprën Mbi shpirtëroren në art.

Pas periudhës së parë abstrakte (1910-1914) dhe themelimit të grupit “Kalorësi blu”, Kandinsky shkon në Moskë (1914) dhe, më 1919 emërohet profesor në Akademinë e Arteve dhe drejtor i Muzeut të Pikturës.

Më 1920 është bashkëpunëtor në themelimin e Akademisë së Arteve dhe Shkencave. Më 1921 largohet nga Rusia për në Gjermani, ku jeton dhjetë vjet, dhe më pas, që nga 1932, në Francë, pa u larguar as gjatë luftës, pavarësisht shumë kërcënimeve.

Ndërron jetë në Neuilly-sur-Seine (Paris) në dhjetor të vitit 1944.

In media res

I njohur si babai i artit abstrakt, por edhe si studiues dhe eseist i artit, Wassily Kandinsky, mbetet një prej atyre personazheve që solli ndryshime rrënjësore në krijimtarinë artistike si të tillë në fillim të shekullit të njëzetë, por edhe në mënyrën e konceptimit të veprës së artit. Kandisky beson te shpirti[1] i njëmendët në një kohë kur shpirti kishte pësuar shndërrime tjetërsuese dhe ishte reduktuar si mos më keq në ca komplekse fiktive të endura përmes një dashurie që shkaktohet nga shfryrjet nihiliste.

Kthesa shpirtërore e Kandinsky-t lidhet me një vizitë që ai bën në vitin 1910 në një galeri në Mynih, për të parë një ekspozitë që ishte hapur nga një grup artistësh myslimanë. Në veprat e kësaj ekspozite dominonte “loja” dekorative përmes elementeve të caktuara që përsëriteshin deri në pafundësi[2] për të krijuar një tërësi e cila e fton vëzhguesin për t’u shkëputur për pak çaste nga graviteti e për të përjetuar transcendenten e synuar të artit islam.[3]

Pikërisht pas kësaj vizite, ai bën punën e parë abstrakte, që njihet ndryshe si akuareli abstrakt.

W. Kandinsky, Akuareli i parë abstrakt.

Kështu pra ngjizet arti abstrakt në kulturën perëndimore, një nga rrymat/lëvizjet më me ndikim në këtë kulturë. Ishte një lëvizje/ide e cila, siç pohon dhe Kandinsky, synonte të çlironte pikturën nga idhujtaria e sendores, dhe rrjedhimisht edhe vetë artistin.

Ishte koha kur një pikturë nuk mund të imagjinohej dot pa një referencë nga realiteti përreth: vëmendja ishte përqendruar te konkretja/fizikja dhe ishte lënë në harresë, le të themi, metafizika e artit, ajo çfarë realisht përfaqëson dhe duhet të përfaqësojë arti, pasi qëllimi i artit nuk ka qenë kurrë arti, dhe natyrisht nuk ka sesi të jetë.

Sipas Gombrich-it artistëve u hapen mundësi të mëdha kur heqin dorë nga përshkrimi i gjërave siç duken, dhe kjo ka të bëjë edhe me trajtat dhe me ngjyrat. Më tej shton se artistët në shpjegimet optike mund t’i përdorin lirshëm ngjyrat që duan, e kështu mund të shprehin qëndrimet e tyre metafizike.

Pra, arti nuk ishte art për art, por një mjet për realizimin e përmbushjes së njeriut.[4]

Duke e parë krijimin si theofani[5] gjithçka shndërrohej në simbol të një realiteti tjetër, i tërë krijimi shihet në një vizion sakramental dhe bëhej një shfaqje e një bote mbinatyrore. Omnes creaturae sensibiles sunt signa rerum sacrum[6], shkruan Toma i Akuinit. Në këtë vizion çdo gjë kthehet në një pikë njohjeje të realitetit të padukshëm që ajo shfaq. Njohja nuk është thjesht një aktivitet intelektual, por është një prani dhe një pjesëmarrje në atë realitet. Kjo realizohet nëpërmjet ndijimit, duke bashkuar kështu ndijimin me intelektin. Kështu edhe arti…, bëhet një pikë transhendentimi dhe një realitet metafizik, sepse nëpërmjet tij perceptimi shqisor mund të shkojë përtej. Në fakt këtu është edhe thelbi i artit, formimi i një imazhi të dukshëm, për të sjellë në prani dhe për të zbuluar një realitet të padukshëm.[7]

Te Kandinsky, me sa duket, kishte nisur të përvijohej, në një mënyrë apo në një tjetër, pikërisht kjo vetëdije mbi veprën e artit: arti si mundësi për të zbuluar, si prani që të mundëson të marrësh pjesë në realitetin prej të cilit ai buron.

Duke përjetuar dhe duke jetuar me këtë ndikim nga arti islam, Kandinsky lë të pamundurën për t’u arritur – natyrën[8], dhe përqendrohet te aftësitë e pamata krijuese të qenies[9], të cilat të hapin aso horizontesh që sendërtohen si drita të pazakonta që ndriçojnë rrugën.

Duke pasur parasysh këtë, arti abstrakt nuk duhet kuptuar si një art pa qëllim/koncept[10] që synon thjesht të shformojë figurativen apo botën e dukshme që na rrethon. Përkundrazi, kemi të bëjmë me një art – veçanërisht në rastin e Kandinsky-t – i cili ka të mirëpërcaktuar qëllimin dhe mesazhin, dhe kështu synon t’i japë kuptim figuratives dhe të dukshmes bash duke mos u marrë me të, për të mos e shndërruar atë në një trup pa jetë.

Te kapitulli “Kthesë shpirtërore”, Kandinsky shkruan:

“Trekëndëshi shpirtëror përparon dhe ngjitet ngadalë. Sot, njëra nga pjesët e tij më të mëdha dhe më të ulëta, fillon të preket nga motivet e para çelës të “kredos” materialiste – banorët e tij mbartin tituj të ndryshëm në mënyrë religjioze. Quhen çifutë, katolikë, protestantë etj. Në fakt, ata janë ateistë, gjë që faktikisht e pranojnë më guximtarët dhe më të kufizuarit syresh. “Qielli” është boshatisur. “Zoti ka vdekur.” Politikisht ata janë partizanë të përfaqësimit të popullit ose republikanë. Frikën, përçmimin, urrejtjen që ata kishin deri dje për këto opinione politike, sot ia kanë drejtuar anarkisë, të cilën nuk e njohin përveç se si emër që i llahtaris. Në fushën e ekonomisë, këta njerëz janë socialistë. Ata mprehin shpatën e drejtësisë për t’i dhënë goditjen vdekjeprurëse kuçedrës kapitaliste dhe për t’i prerë kokën së Keqes.

Meqë banorët e këtij seksioni të madh të Trekëndëshit nuk ia kanë arritur kurrë të zgjidhin vetë një problem të vetëm, sepse gjithmonë, bashkëkohës të caktuar të tyre, shumë më të ngritur se ata, janë sakrifikuar për të çuar përpara karrocën e njerëzimit, tashmë ata nuk ia kanë idenë për këtë tërheqje, të cilën gjithmonë e kanë këqyrur nga larg. Pra ata kujtojnë se kjo lëvizje është fare e lehtë dhe besojnë te ndonjë recetë e thjeshtë dhe e pagabueshme.

Seksioni i mëposhtëm e lë veten qorrazi të tërhiqet nga sipërani i sapo përshkruar. Sidoqoftë ai qepet pas vendit që ka kapur qyshkur; turfullon nga frika që i ngjall e panjohura dhe pandehma se mos e mashtrojnë.

Në fushën e fesë, katet sipërane të Trekëndëshit nuk kënaqen së qenuri qorrazi ateistë, por zënë dhe e këmbatisin mohimin e Zotit edhe me fjalë[11] (për shembull, me frazën e Virchow-it, aq të padenjë për një të ditur: “Kam hapur plot kufoma, por nuk kam gjetur ndonjë shpirt në to”).

Nga pikëpamja shkencore, këta njerëz janë pozitivistë dhe nuk njohin tjetër gjë përveç asaj që mund të peshohet ose të matet. Për ta, ajo që mbetet jashtë kësaj fushëpamjeje nuk është tjetër veçse marrëzi, nganjëherë e rrezikshme, gjë që ata e mendonin dje për teoritë tanimë “të vërtetuara”.

Në art ata janë natyralistë, e pranojnë dhe bile e vlerësojnë personalitetin, individualitetin[12] dhe temperamentin e artistit, por vetëm brenda disa kufijve të përcaktuar nga të tjerë, të cilët kanë një besim të patundur.”[13]

Kjo gjendje që përshkruan Kandinsky, për të përbën një provë të mjaftueshme për domosdoshmërinë e ripërtëritjes shpirtërore dhe për rikthimin te Thelbi. Është bash kjo gjendje që e vë në lëvizje atë për ta nisur këtë ripërtëritje nga arti, pasi ai ishte artist dhe nuk kish nga ku tjetër t’ia fillonte. Por, mbi të gjitha, ajo çfarë përcjell Kandinsky, qoftë përmes pikturës së tij, qoftë përmes trajtesave teorike, ka të bëjë me jetën, pasi edhe arti, ashtu si të gjitha fushat e tjera të veprimtarisë njerëzore, pikërisht thelbin e jetës synon, dhe thelbi i saj qëndron brenda nesh, e jo jashtë.

Për të njohur thelbin tonë mund të mjaftojë qoftë edhe një çast i vetëm, ndërsa për të njohur atë që është jashtë nesh nuk mjafton një jetë e tërë. Edhe sikur të mjaftonte, ne nuk do ia dilnim dot, sepse thjesht nuk është në domenin tonë.

[1] Jo te psikikja, megjithëse ishte koha që sapo qe sajuar nga Freud-i, e kish marrë dheun në Evropën e vetëplagosur.

[2] Për aq sa është e mundur e pafundmja në një botë të fundme.

[3] Parimi bazë i artit islam është se ai e edukon artistin mysliman me transcendencën absolute të Hyjnisë. Siç shkruan Faruki në esenë Transcendenca Hyjnore dhe shprehja e saj, kjo nuk mund të pajtohet në asnjë mënyrë me imanencën e zbutur që toleronte shprehjen e Hyjnisë në figura, pasi Zoti nuk ishte “tjetër” veç të natyrshmes, përveç idealizimit të tij përfundimtar. Realiteti përfundimtar, për të cilin merakoset myslimani, prej të cilit mundohet, vullnetin e të cilit ai është gjithmonë në kërkim për ta gjetur, urdhrit të të cilit ai mundohet kurdoherë që t’i bindet dhe përmendjen e të cilit e ka kurdoherë në buzë nga mëngjesi gjer në mbrëmje, në thuajse çdo fjali, është një realitet transcendent, thelbi dhe përkufizimi i të cilit është se ai është tjetër nga krejt krijimi. Duke qenë se ky realitet qëndron në anën tjetër të krijimit, ai është “krejtësisht tjetër” dhe i papasqyrueshëm prej asgjëje në krijim. Por ndryshe nga ç’kanë bërë çifutët, që, pikërisht për këtë arsye kanë hequr dorë krejtësisht prej përpjekjes për estetikë, duke mëtuar se transcendenca hyjnore nuk lejon hapësirë për arte pamore, artisti mysliman i pranonte artet pamore dhe u njihte atyre si detyrë të parë të shpallurit se natyra nuk është një mjet artistik. Stilizimi, ashtu edhe idealizimi e tjetërsojnë të natyrshmen dhe konkreten. Nëse idealizimi tjetërson aq sa për ta bërë sendin më të natyrshëm, më përfaqësues të gjinisë së vet, stilizimi e tjetërson aq sa ta mohojë konkreten bashkë me gjininë e vet. Stilizimi e shndërron natyrën në një mënyrë të tillë, sa të mohojë natyrshmërinë e saj. Vetëm figura e stilizuar sugjeron atë që i përket figura. Figura është zbrazur nga përmbajtja e saj dhe mbetet një guaskë, përdorimi i secilës është për të shprehur mohimin. E njëjta gjë është e vërtetë për figurat njerëzore dhe të kafshëve, për hardhinë, gjethen dhe lulen në artet e Islamit. Stilizimi i tyre është mënyra e artistit mysliman për t’i thënë jo natyrës, shembullit të saj konkret dhe formës së saj ideale. Ideja se asgjë në natyrë nuk përbën një mjet të përshtatshëm për shprehje artistike, që është qëllimi i dukshëm i të gjithë artit pamor islam, është i barasvlershëm me pjesën e parë të dëshmisë së besimit, në të cilën shprehet se nuk ka zot (që meriton të adhurohet) përveç Zotit. Ashtu sikurse teologjia islame na ka treguar se asgjë, absolutisht asgjë në natyrë nuk është Zot, apo hyjnore në ndonjë mënyrë (i gjithë krijimi është krijim, dhe si i tillë është profan) ashtu edhe artisti mysliman në të shprehurit e tij estetik, na tregon se asgjë në natyrë nuk mund të përbëjë një shprehje të hyjnisë.

[4] Mitropoliti i Korçës, Joani (2002) Tempulli dhe arti.

[5] Shfaqje e Zotit.

[6] “Të gjitha gjërat e dukshme janë shenja të gjërave të shenjta.”

[7] Mitropoliti i Korçës, Joani (2002) Tempulli dhe arti.

[8] “Piktura si shkërbim i botës dhe i gjësendeve brenda saj, pavarësisht nga shkalla e ngjashmërisë pamore, është gjithmonë një mashtrim kundrejt botës dhe kundrejt nesh. Punimi i kësaj gjinie pikture, si dhe kundrimi që i kushtojmë, na bjerr kohën e dhënë për të soditur ato çfarë Zoti na dha për të pikasur madhështinë e krijimit të Tij. Koha kronologjike që i kushtojmë soditjes së mëkatit s’është aspak e njëjtë, qoftë në cilësi, qoftë në sasi me kohën që i kushtojmë soditjes së të vërtetës. E vështruar ngushtësisht në lidhje me jetën e njeriut, këto dy kohë, në pamje të parë të njëjta, shfaqin mes tyre një ndryshim të së njëjtës shkallë aq sa ndryshon jeta e kaluar në mëkat nga ajo e kaluar në përkushtim ndaj së vërtetës. Kur Michelangelo parashtroi përkufizimin e tij mbi pikturën, sipas të cilit ajo “është imitimi; një lloj dredhie që godet në mënyrë dramatike vetë mashtruesin”, ai thjesht sa përsëriti apo perifrazoi në mënyrë origjinale një nga tezat themelore të estetikës dhe artit të përkufizuar prej filozofisë nën dritën e dysisë (diade) mes së vërtetës dhe mëkatit, realiteti dhe përfytyrimit, dritës dhe errësirës.” Ferid Muhiq, Për dritën, hijet dhe muzgun.

[9] Dhe një nga aftësitë me të cilat është pajisur qenia, është pikërisht aftësia për të krijuar (sigurisht, nuk është një creatio ex nihilo – nga asgjëja). Siç thotë dhe Heidegger-i, te arti ndodh e vërteta e qenies; natyrisht jo një e vërtetë si shpallje nga Qenia, si në rastin e profetëve, por një frymëzim – si në rastin e poetëve – që bart një të vërtetë e cila, për fat të keq, mund të pësojë ndryshime, pra deformime, por ama ka privilegjin ta mbartë atë.

[10] Është një formë me përmbajtje, ose më saktë, një përmbajtje që detyrimisht ka formën e vet, e cila jo medoemos arrin ta përfaqësojë sa dhe si duhet përmbajtjen.

[11] Në të vërtetë, ky mohim me fjalë, është paradoksal, pasi Zoti ekziston edhe te mohimi: për shembull, ‘Zoti nuk ekziston’, domethënë, si gjithnjë dhe pashmangshëm fjala është për Zotin.

[12] Në art ekziston dhe shfaqet vetëm individualiteti, dhe jo individualizmi, siç ngjet në filozofi, si platformë e të menduarit në mënyrë moniste, pra përjashtuese ndaj tjetrit dhe tjetrës që ai përfaqëson. Individualiteti, i cili duhet të lexohet si metaforë e të gjithë artistëve, na jep mundësinë të përjetojmë larminë e njerëzores.

[13] Kandinsky, W. Mbi shpirtëroren në art dhe veçanërisht në pikturë. Tiranë: botime përpjekja.

Nga Edison ÇERAJ

/Revista Drita Islame, Qershor 2013/

You must be logged in to post a comment Login