Edukimi modern – historia, teoritë dhe filozofia e tij

Për shumicën e myslimanëve të rinj, institucionet perëndimore të frekuentuara më së shumti dhe ato me të cilat ata kanë eksperiencën më të përafërt, janë ato të edukimit. Kjo është po ashtu e vërtetë në njëfarë shkalle edhe për të rinjtë myslimanë, të cilët studiojnë në institucionet moderne të edukimit brenda Botës Islame, institucione të cilat janë kopje e atyre perëndimore dhe janë themeluar qysh nga shekulli i XIII/XIX në shtete të ndryshme të Botës Islame, me të vetmin qëllim që t’u ofrojnë myslimanëve studime moderne. Prandaj, është tejet me rëndësi që të kemi një kuptim më të thellë të rolit dhe domethënies së edukimit dhe institucioneve edukative në Perëndimin modern, si dhe të rrënjëve historike të edukimit perëndimor.

Sikurse edhe në Botën Islame, gjithashtu edhe në Perëndim, para periudhës së shekullarizimit apo modernizimit gjatë Renesancës dhe shekujve XI/XVII, edukimi ishte i ndërlidhur me fenë, përderisa institucionet e edukimit kontrolloheshin qoftë direkt ose indirekt nga Kisha. Për më tepër, në Evropë ekzistonin edhe institucione edukimi të ndara për minoritetin çifut kudo që kishte një numër relativisht të madh çifutësh. Prandaj, shkollat në Evropën paramoderne synonin t’i edukonin të rinjtë sipas mësimeve teologjike, filozofike, ligjore dhe etike të Kishës, ose, në rastin e çifutëve – sipas fesë hebraike, kurse në shkallën më të lartë synohej përgatitja e nxënësve të krishterë për priftëri dhe pozita të rëndësishme klerikale, përkatësisht nxënësit çifut të bëheshin rabinë. Kjo situatë të kujton shumë shkollat kuranore, medresetë dhe institucionet e tjera fetare në Botën Islame të vijuara nga nxënësit qysh nga një moshë e re. Megjithatë, edukimi ishte shumë më i shtrirë në Botën Islame sesa në Perëndimin paramodern.

Në Mesjetën e hershme vetë institucionet edukative islamike filluan të ushtronin një influencë, sidomos në fushën e edukimit të lartë, mbi homologët e tyre perëndimorë, përmes Spanjës, Sicilisë dhe Francës si dhe Italisë. Më saktë, i tërë sistemi kolegjial, i cili u ngrit në universitetet moderne perëndimore, kishte një lidhje të ngushtë me sistemin islamik të medreseve, i cili ka mbijetuar deri në ditët e sotme në Botën Islame. Shumë terma si ‘karrige’, të përdoruara në universitetet perëndimore, janë përkthim direkt i fjalës arabe kursi, si dhe shumë praktika të tjera edukimi, të cilat kanë mbijetuar deri sot në institucionet më të vjetra të arsimimit të lartë në Perëndim, me origjinë mesjetare sikurse janë Salamanka, Parisi, Bolonja, Oksfordi dhe Kembrixhi, kanë ngjashmëri të thellë me sistemin klasik të edukimit islamik. Është gjithashtu me rëndësi të rikujtojmë se institucionet perëndimore të edukimit, sidomos universiteti, nuk janë

pjesë përbërëse e botës moderne dhe se në origjinën e tyre, sikurse edhe Kisha, I përkasin historisë paramoderne të Perëndimit. Qysh në fillim të zhvillimit të modernizmit, megjithatë, pjesa më e madhe e institucioneve të edukimit, edhe pse jo tërësisht, u rrëmbyen nga forca e modernizmit dhe edukimi modern, për t’u bërë mjeti më i rëndësishëm për ta çuar më tej sistemin me vlerë të botës moderne, për përhapjen e shekullarizmit dhe për të kritikuar pikëpamjet fetare. Përmes institucioneve të edukimit, u përhapën jo vetëm shkencat po edhe idetë që kishin të bënin me grumbullimin e pasurisë, zgjerimin e kufijve ekonomikë dhe krijimin e lëvizjeve më të mëdha sociale brenda shoqërisë, një e vërtetë kjo sidomos në Amerikë dhe, së fundi, edhe në Evropë.

Procesit të shekullarizimit të edukimit në Perëndim i janë dashur disa shekuj dhe ende është larg kompletimit. Përveç shekullarizimit të shumë e shumë institucioneve mësimore, të cilat fillimisht

ishin themeluar nga kisha, – shteti themeloi edhe institucione të reja, që kishin për detyrë të siguronin një ndarje në mes të institucioneve fetare dhe atyre të krijuara nga shteti, ato organet e tjera shekullare.

Në disa shtete, si në Shtetet e Bashkuara apo në Francë, kjo ndarje në mes edukimit fetar dhe atij shekullar në institucionet e financuara nga shteti është ruajtur me rigorozitet, sepse qeveria

dëshiron të jetë e sigurt që shkollat e financuara nga buxheti publik të mos kenë ngjyrime fetare. Në vende të tjera, si në Britaninë e Madhe apo në Gjermani, nuk pati një veprim të tillë, prandaj qeveritë aty mbështetin edukimin fetar.

Përmes universalizimit të edukimit në kohët moderne, që nënkupton themelimin e shkollave fillore dhe të mesme, për të edukuar gati gjithë fëmijët, si dhe përmes përhapjes së edukimit universitar tek një numër i madh studentësh, edukimi shekullar ka shtrirë influencën e tij. Në të njëjtën kohë, megjithatë, organet fetare, katolikë a protestant, kanë arritur të ruajnë me sukses sistemin e tyre të edukimit që nga çerdhet e shkollat fillore e deri tek universiteti. Për më tepër, si në Amerikë ashtu edhe në Evropë, edhe kësaj dite vazhdojnë të funksionojnë shkolla tradicionale çifute, të quajtura Jeshivas, të cilat në shumë mënyra ngjasojnë me medresetë islamike.

Prandaj, kushdo vështron pasqyrën e përgjithshme të edukimit në Perëndim, mund të shohë se, përderisa kishte një shekullarizim të vazhdueshëm të institucioneve të vjetra, të cila fillimisht ishin themeluar nga kisha të ndryshme, bashkë me themelimin e institucioneve të shumta shekullare, ai mund të vërejë gjithashtu edhe vazhdimin e edukimit fetar në dy anët e Atlantikut, pavarësisht nga dallimet e mëdha të filozofisë së edukimit të këtyre dy llojeve institucioneve edukimi, të quajtura, fetare dhe shekullare. Qëllimet e arritura nga ky sistem edukimi, i themeluar nga shumë shtete evropiane, dhe ai amerikan, përfshijnë propagandimin e idealeve kombëtare dhe disa filozofive si shekullarizmi i ri, nacionalizmi, utilitarizmi, mirëqenia publike, natyrisht duke përfshirë edhe qëllimet ekonomike të dala nga ideja e progresit material, i cili në shekujt XIII/XIX sa nuk u bë fe në vete. Koncepti i edukimit në kuptimin klasik të trajnimit të mendjes dhe shpirtit, nuk është zhdukur, sidomos jo në institucionet e vjetra të edukimit dhe në shkollat e financuara nga kisha, ose kudo që lulëzoi edukimi i arteve liberale, megjithëse është sfiduar seriozisht nga filozofia e edukimit modern. Si pasojë, sidomos universitetet, dhe përmes ndikimit të tyre edhe shkollat e mesme dhe fillore, në njërën anë, janë shndërruar në një lloj ‘kishe shekullare’ për përhapjen e ideve shekullare, kurse profesorët dhe mësuesit në një shkallë kanë marrë rolin e priftërisë së dikurshme duke zotëruar autoritet të qartë në fushat e tyre, sidomos në fushën e shkencës. Gati të gjitha idetë e rëndësishme shekullare, të cilat kanë tronditur themelet e fesë në botën moderne, siç janë evolucionizmi, ideja e progresit, shekullarizmi doktrinar, psikanaliza, etj., e kanë origjinën ose janë përhapur nga institucionet moderne të edukimit duke u përhapur prej andej tek pjesët e tjera të shoqërisë. Në anën tjetër, megjithatë, pikërisht ngase tërheqin në vetvete zakonisht anëtarët më mendjemprehtë dhe më inteligjentë të shoqërisë, dhe se vetë ky institucion paraprin ngritjen e modernizmit, universitetet kanë vazhduar të shërbejnë edhe në botën moderne si kritikë të asaj bote. Në të vërtetë, kritikat më të thukëta për idhujt e mendimit modern, si progresi dhe të ngjashme, kanë ardhur gjithashtu nga radhët e universitetit, kështu që universiteti që dikur ishte një mburojë për të mbrojtur dhe përhapur idetë moderne shekullare, në të njëjtën kohë u bë një kritik i shumë ideve të cilat tani po copëtojnë shoqërinë moderne.

Është e domosdoshme të nënvizojmë rolin me rëndësi të institucioneve të edukimit në Perëndim, sidomos që nga shekujt XVII/XIX, për indoktrinimin e popullatës së gjerë me ideologji të ndryshme: nga nacionalizmi tek marksizmi, nga komunizmi tek kapitalizmi perëndimor, demokracia apo ideologji të tjera, të cilat kanë mbizotëruar në Perëndimin modern. Këtu, pikërisht për shkak të mbijetesës së burimeve fetare të edukimit të mëhershëm dhe mbijetesës së shumë institucioneve të edukimit me orientim fetar, posaçërisht në Amerikë, ka ekzistuar dhe vazhdon të ekzistojë një konflikt i vazhdueshëm me plot tension në mes ideologjive shekullare dhe ideve fetare.

Është vështirë për një student mysliman, të edukuar qoftë edhe në sisteme edukimi semi-tradicional islamik, të mos flasim për medresetë klasike, që të vërë re se si mësimi i disa degëve të diturisë, në edukimin modern është ndarë nga vlerat fetare. Është krijuar një dukuri e kompartmentalizimit jo vetëm të degëve të diturisë, të ndara nga njëra-tjetra pa unitet lidhës, sikurse dëshmohet në ikonën tradicionale të degëve të ndryshme të lisit të diturisë të lidhura për një trung, por gjithashtu është bërë gati një ndarje e plotë në mes diturisë dhe vlerave shpirtërore. Kjo mund të zbulohet gati në të gjithë universitetet perëndimore, përveç atyre që financohen direkt nga organizata fetare katolike, protestante ose çifute, në të cilat vlerat e asaj feje u mësohen studentëve haptazi. Për shumicën e studentëve që vijojnë të ashtuquajturat institucione të financuara nga shteti apo institucione shekullare, në fakt, refuzimi për mësimin e vlerave shpirtërore është konsideruar si esencial për ndarjen e fesë nga institucionet e edukimit. Prandaj, në mungesë të kësaj, dituria është ndarë nga spiritualiteti dhe morali.

Për sa i përket vetë moralit, pikërisht për shkak të ndarjes graduale të sistemit të edukimit nga origjina e tij fetare, lind pyetja: Çfarë lloj morali duhet mësuar tani nëse dikush mban konsideratë për moralin. Dimensioni etik i jetës është bërë relativ dhe ndonjëherë edhe është lënë anash, pikërisht ngase mësuesit, shteti dhe institucione të shumta përgjegjëse, nuk kanë qenë në gjendje të pajtohen se çfarë normash etike duhet t’u mësohen studentëve. Kjo ka prodhuar një krizë serioze, e cila tash ka filluar të manifestohet sidomos tek gjeneratat e reja të Perëndimit, pasi normat e vjetra etike, të cilat madje edhe Perëndimi modern shekullar i kishte trashëguar nga Krishterimi, gradualisht filluan të shuheshin dhe të zhdukeshin.

Prandaj edukimi perëndimor ndodhet në një shkallë të madhe nën grahmën e tensionit në mes fesë dhe humanizmit shekullar. Pika të betejave janë shënuar në shumë territore dhe tema që shtrihen që nga evolucioni kundër krijimit, teori të ndryshme të shoqërisë, Eurocentrizmi kundër multi-kulturalizmit, çështja e kuptimësisë së jetës, problemi i lidhshmërisë në mes fushave të ndryshme të diturisë dhe etikës, si dhe shumë tema të tjera, bazë për filozofinë dhe teorinë e edukimit. Tensione gjithashtu ekzistojnë edhe lidhur me faktin se çfarë domethënë ‘objektivizëm’ në ngritjen edukative apo si duhet bërë prezantimi i një pikëpamjeje personale dhe i një filozofie tashmë të përkufizuar, brenda së cilës duhet të ndodhë praktika edukuese. Këto tensione dhe konflikte kanë rezultuar zhdukjen graduale nga filozofia dhe teoria e edukimit edhe të vetë konceptit të së vërtetës. Sot, në shumë institute moderne perëndimore të studimit, dikush flet seriozisht për të vërtetën vetëm kur bëhet fjalë për shkencat natyrore dhe matematikore, sa kohë që në ato humane, në shkencat shoqërore dhe të ngjashme rrallëkush mund të dëgjojë një mësues të flasë për të vërtetën, sepse shumica e temave prezantohen në një mënyrë krejt relative sikur të mos ekzistonte diçka e tillë si e vërteta. Siç u tha më herët, shumë filozofë modernë madje e mohojnë domethënien dhe rëndësinë e termit ‘e vërteta’. Kompartmentalizimi i diturisë, që është karakteristikë e skenës mendore dhe intelektuale të botës moderne, jo vetëm që reflektohet në edukimin modern po edhe shkaktohet nga ai. Një numër mendimtarësh të shquar perëndimorë kanë kërkuar ta tejkalojnë këtë ndarje të tepruar, por nuk kanë pasur sukses, sepse nuk ekziston më një botëkuptim i cili t’i unifikonte disiplinat e ndryshme.

Tashmë ekziston një ndarje në mes shkencave natyrore e matematikore, në njërën anë, dhe shkencave shoqërore e, së fundi, atyre humane, në anën tjetër, secila me perspektiva dhe metoda të ndryshme, përderisa në rastin e shumë praktikantëve të këtyre disiplinave të fundit ka një tendencë për mposhtjen e shkencave natyrore.

Ende ka mbetur diçka nga ideja e mëhershme paramoderne e arteve liberale, artes liberales, të periudhës mesjetare, e cila ngjason mjaft shumë me klasifikimin e diturisë dhe kurrikulën e përshkruar nga disa mendimtarë dhe autorë klasikë myslimanë. Edukimi i arteve liberale, që mund të gjendet në Amerikë dhe Angli, ruan diçka nga uniteti i perspektivës, e cila ishte karakteristikë e mësimit të Evropës mesjetare, kur qytetërimi evropian ishte një qytetërim fetar dhe integrues, në shumë mënyra i ngjashëm me atë islam, sidomos në fushën e edukimit, por madje edhe kjo filozofi e shenjtë edukimi tani është komprometuar në një shkallë të madhe nga theksimi i madh I shkencave natyrore dhe krijimi i atyre që quhen shkenca shoqërore, të cilat përpiqen t’ua kalojnë sa më shumë që të munden, metodave të shkencave kuantitative, për t’i aplikuar ato në shoqëri, si të tilla. Shkencat shoqërore, për më tepër, kërkojnë t’i gëlltitin ato humane. Si rezultat, vetë shkencat humane po luftojnë fort për të mbijetuar si humane.

Është me rëndësi të nënvizohet këtu, për sa i përket studentit të ri mysliman, se shumica e myslimanëve që vijnë për të studiuar në institucionet perëndimore, temës së shkencave humane i qasen rrallë seriozisht. Shumica syresh studiojnë shkencat, mjekësinë ose inxhinierinë, kurse shkencat humane u duken si jo relevante.

Në vetë Botën Islame gjithashtu ekziston një krizë e thellë në universitetet e themeluara moderne, pikërisht ngase sistemet nga Perëndimi janë transplantuar në atë botë pa integrimin më të vogël në mes shkencave humane, që duhet të nxirren krejtësisht nga burime islame, disiplinat moderne, dhe shkencave që janë importuar nga Perëndimi.

Sidoqoftë, qoftë në Perëndim ose kudo tjetër, institucionet moderne të edukimit, të cilat janë depo të diturisë dhe të cilat e konsiderojnë veten si gardianë kryesorë të qytetërimit perëndimor modern, brenda vetes mbajnë farën e konflikteve të thella për sa u përket filozofisë dhe teorive të edukimit, konflikte këto që reflektojnë dhe burojnë nga ndarja e krijuar në lindjen e periudhës moderne në mes të fushës së diturisë dhe fushës të së shenjtës, siç theksohet në fe. Shumë institucione perëndimore të edukimit ruajnë ende diçka nga e kaluara e tyre mesjetare, por ka edhe shumë risi (inovacione) të bazuara në pikëpamjet e njeriut, si krejtësisht tokësore dhe jofetare, të përkufizuara nga filozofët e shekujve XII/XVIII dhe XIII/XIX, apo si një dhëmb i vetëm në makinën sociale të mbështetur nga teoricienë pozitivistë dhe marksistë që nga shekulli i XIII/XIX. Këto institucione edukimi qëndrojnë në një gjendje të tensioneve konstante me institucionet fetare dhe madje edhe me humanizmin e mëhershëm, i cili kërkonte që qenien njerëzore ta shihte si një tërësi që ka nevojë për zhvillimin e dy aspekteve, atij mendor dhe shpirtëror.

Nuk ka dyshim se edukimi modern perëndimor ka ushtruar një ndikim të fuqishëm mbi Botën Islame. Ky ndikim ka ardhur si rezultat i një numri të madh të studentëve myslimanë, të cilët dërgohen në Perëndim dhe të cilët nganjëherë janë të hutuar tek i shohin konfliktet në mes të asaj që mësohet në ligjërata, dhe shërbimeve të së dielës, në mes të disa studentëve që janë shumë fetarë, dhe të tjerëve që janë krejtësisht kundër fesë, të gjitha këto përfaqësojnë ndarjen në mes vlerave etike dhe shkencës në edukimin perëndimor. Por ndikimi i edukimit perëndimor në Botën Islame gjithashtu ndihet edhe përmes pranisë së institucioneve moderne të edukimit përbrenda vetë Botës Islame, ku sot mbretëron një krizë e madhe, e cila rezulton nga konflikti i tyre me institucionet tradicionale të mësimit, të cilat kanë filozofinë e tyre të bazuar mbi harmoninë e diturisë, skllavërisë së njeriut ndaj Zotit, centralizimit të Shpalljes Hyjnore dhe të gjitha parimeve të tjera që karakterizojnë botëkuptimin islamik. Ky konflikt në një shkallë të lartë gjithashtu mund të shihet edhe në shkollat e mesme dhe në ato fillore, në qytetet më të mëdha të disa shteteve islame, ku modelet perëndimore janë kopjuar në një formë a në një

tjetër, zakonisht të varura nga rrethanat e historisë. Një shtet i kolonizuar nga Britania e Madhe kopjonte modelet britanike, sikurse Pakistani dhe India myslimane apo Nigeria; nëse ka qenë i kolonizuar nga Franca, atëherë modelet franceze janë kopjuar, sikurse mund ta shohim në Afrikën Veriore, dhe, nëse ka qenë i kolonizuar nga holandezët, atëherë modelet holandeze – sikurse mund të shihet në Indonezi. Për më tepër, modelet amerikane të edukimit janë inkorporuar gjithashtu në shumë toka myslimane gjatë dekadave të fundit, shpesh të mbivëna të modeleve të mëhershme evropiane.

Sot kuptimi i edukimit modern perëndimor, për nga historia dhe filozofia e tij, është absolutisht esencial për studentin mysliman, jo vetëm për ta mbrojtur veten e tij/saj se çfarë të studiojë ai person në Perëndim, por gjithashtu për të kuptuar konfliktin përbrenda Botës Islame të dy institucioneve të edukimit dhe filozofisë së tyre, të cilat prodhojnë të diplomuar që i takojnë të njëjtit vend, flasin të njëjtën gjuhë, por kanë dy botëkuptime shumë të ndryshme. Këto botëkuptime, për më tepër, reflektohen në secilin nivel, që nga roli i mësuesit, i cili në Islam konsiderohet të ketë një pozitë të lartë në shoqëri, deri në atë shkallë sa ekziston një thënie, e cila i atribuohet Aliut, se ‘‘ai që më mëson një fjalë të vetme, do t’i bëhem robi i tij”, deri tek roli i studentit brenda atij institucioni, deri tek relacioni në mes diturisë dhe etikës, në mes shkencës dhe fesë, përmbajtjes e plan-programit, domethënies dhe qëllimit të edukimit dhe gjithë elementeve të tjera fondamentale që përmban edukimi.

Në Botën Islame, sikurse edhe në Perëndim, edukimi gjithmonë ka qenë kryesor, ngase qëllimi është që përmes edukimit, gjenerata e re të edukohet për të bartur dhe për të çuar më përpara idealet, normat dhe parimet e një shoqërie.

nga Sejid Husejn Nasr 

Përshtati: Jeton Mehmeti

“Dituria Islame”, 220-221

You must be logged in to post a comment Login