Dija e transmetuar dhe urtësia

Atij njeriu që Zoti ia do të mirën, ia bën të mundur të kuptuarit e fesë.”

                                                                                                             Profeti Muhamed a.s.

libri i hapur

nga Edison ÇERAJ

Kjo thënie e Profetit (bekimet e Zotit qofshin mbi të!) shfaqet si mjaft e rëndësishme në një kohë kur myslimanët janë të mbërthyer nga dija e transmetuar/përcjellë, duke u bazuar kryesisht vetëm te kjo lloj dijeje; duke mbyllur dyert e përsiatjes dhe kuptimit vetjak[1]; duke ia mbivendosur atë pothuajse çdo gjendjeje e çdo çështjeje, pa marrë parasysh kontekstin e ndryshëm me tipare e karakteristika të tjera nga ai prej nga vjen apo ku është aktualizuar një dije e caktuar e transmetuar, qoftë edhe kur është universale – ajo do medoemos interpretimin e duhur për të shënjuar në mënyrën e duhur çështjen e ngritur.

Në fakt, me sa duket sheshazi, kjo është gjendja edhe e Perëndimit sot – me rrënjë në Rilindje – sidomos pas shekullit XVIII.

Pa mëdyshje që, një nga mjetet kyçe e më përcaktuese për mbizotërimin e dijes së transmetuar kudo në botë është arsimi, i cili sa vjen e merr një fizionomi përherë e më teknike (po aq edhe procedurale), duke i shkuar nga pas me përulje të thellë një pragmatizmi të ripërtërirë gjithnjë nëpërmjet një lëvozhge të re, por, sigurisht me bërthamën e vjetër, që është pikërisht ideja e “parajsës tokësore”, e cila rrjedh nga doktrina hebraike, dhe për rrjedhojë çifutët besojnë se parajsa është këtu në tokë, duhet vetëm të përshpejtohet (me çdo mënyrë e mjet, mjafton që t’i shërbejë qëllimit) ndërtimi i saj.

Pra, nga universitetet sot dalin përherë e më shumë të ashtuquajtur ekspertë dhe specialistë, të cilët janë të detyruar të ushtrojnë vetëm atë “dije” për të cilën janë profilizuar (skajshëm). Zakonisht, njerëzve të tillë ua kanë mbushur mendjen e po aq ia kanë mbushur edhe ata vetes, se nuk marrin vesh nga asnjë fushë a drejtim tjetër përveç atij të cilin e kanë të damkosur në një karton që luan rolin e një gardiani besnik për t’i mbajtur brenda katër mureve të profesionit.

Kur Profeti thotë: “Atij që Zoti ia do të mirën…”, nënkuptojmë qartazi se kemi të bëjmë me një njeri të zgjedhur, të caktuar, meritor për një favor kaq themelor. Është e kuptueshme se njerëz të tillë janë të zgjedhur nga Zoti për këtë begati, pasi në qenien e tyre ekzistojnë disa cilësi që i bëjnë meritorë, e për pasojë të hapur për këtë dhunti. Pa dyshim që cilësia kryesore e kësaj kategorie njerëzish mbetet sinqeriteti i tyre në raport me Zotin, por edhe në raport me kërkimin e asaj dijeje që të jep mundësinë drejt një njohjeje sa më të qenësishme të Zotit; ngaqë vetëm njohja e Zotit nënkupton drejtpërdrejt njohje të vetvetes. Pra, fati i qenies është i lidhur përfundimisht me Qenien, nëse do perifrazonim Heidegger-in. Për këtë dëshmojnë shumë vargje të Kur’anit e shumë thënie të Profetit.

Gjithashtu, nga kjo thënie kuptojmë se rëndësia e dijes nuk qëndron te mësimi i saj përmendësh (ose memorizimi), por te mënyra se sa dhe si e kemi kuptuar dijen që zotërojmë, qoftë ajo edhe e pakët. Pra, çështja e madhe është urtësia.

Ky është një raport ndërmjet qasjes sasiore dhe asaj cilësore, ku mësimi përmendësh ka gjithnjë prirje sasiore, kurse përpjekja që bëjmë për ta kuptuar sa më drejt një dije të caktuar është një qasje cilësore ndaj saj.

Në pjesën e dytë të thënies së tij, Profeti thotë: “…ia bën të mundur të kuptuarit e fesë”. Dhuntia për të kuptuar – në këtë rast Kur’anin dhe gjithë Traditën Profetike (Sunetin), por edhe tekste të tjera, që mund t’i emërtojmë si përpjekja njerëzore drejt së Vërtetës – është si dhuntia për të shkruar poezi; që do të thotë se kjo, në thelb, nuk varet nga njeriu. Ashtu sikurse poeti që nuk mund të shkruajë poezi atëherë kur do ai, por kur i vjen/zbret frymëzimi, ashtu edhe një njeri i dijes nuk mund ta kuptojë një gjë vetëm se atëherë kur i vjen/zbret kuptimi i saj. Fjala vjen, mund të ndodhë që ta lexosh me dhjetëra herë një varg nga Kur’ani apo një hadīth të Profetit e të mos e kuptosh, të mos i japësh një kuptim që të qetëson. Ndoshta vetëm në një çast apo kohë të caktuar, kur mbase edhe nuk e pret, mund të të kthjellohet çdo gjë nga një përndritje e beftë së brendshmi. Duhet të jemi të vetëdijshëm që kemi të bëjmë me një realitet që ka pushtet mbi ne, e jo e kundërta.

Edhe gjatë ligjëratës së Haxhit të Lamtumirës kemi një porosi vërtetë themelore, e cila qëndron në të njëjtën hulli me thënien që po interpretojmë, madje shfaqen si plotësuese të njëra-tjetrës në rrafshin semantik, ku, ndër të tjera, Profeti u thotë të pranishmëve: “Përcilleni këtë që po ju them sot, se mbase ata që do të vijnë pas jush do e kuptojnë më mirë se ju.”

Kjo është një nga dëshmitë që të kuptuarit e teksteve apo e një dukurie të caktuar (qenësore) nuk është një e drejtë e posaçme e askujt.

Në librin Shkencë e kozmosit, shkencë e shpirtit, William Chittick-u shkruan:

“Të kuptuarit intelektual, nëse flasim përpiktazi, gjendet në kulmin më të lartë të vetvetes njerëzore, pra në atë që filozofët e quajnë “intelekti i mirëfilltë”. Kur të kuptuarit e tillë e lë sferën e inteligjencës së kulluar dhe zbret në nivelin e mendimit dhe gjuhës, kemi të bëjmë me shprehjen e tij, që do të jetë gjithnjë e mangët. Si fillim, të shprehurit përbën thjesht dije të transmetuar, jo të kuptuarit e vërtetë. Prapëseprapë, ende mund të çmojmë faktin se, në Islam dhe traditat e tjera, është bërë gjithnjë dallimi mes këtyre dy llojeve të dijes.

Tradita intelektuale në Islam ka shtjelluar katër tema bazë: Zotin, kozmosin, shpirtin njerëzor e marrëdhëniet ndërvetjake. Tri të parat janë përbërëset themelore të realitetit që përndijojmë, ndërsa e katërta i zbaton tejvështrimet e arritura nga studimi i tyre në sferën e veprimtarisë njerëzore. Sigurisht, për të gjitha këto tema mund të lexosh në burimet autoritative të dijes së transmetuar, si Kur’ani e Hadīthi, por t’i njohësh vetë është krejt çështje tjetër. Për traditën intelektuale, dija e transmetuar luan rolin e shigjetave treguese drejt një të kuptuari që duhet aktualizuar dhe realizuar nga vetë kërkuesi.

Ndoshta mënyra më e mirë për ta kuptuar dallimin ndërmjet dijes së transmetuar dhe intelektuales është që të thellohemi mbi dallimin ndërmjet “imitimit” ose “ndjekjes së autoritetit” (taklīd) dhe “realizimit” ose “vërtetësimit” (tahkīk), terma këto që tregojnë dy rrugë bazë për arritjen e dijes. Për të qenë pjesëtar i cilësdo feje, kulture, shoqërie a grupi, duhet të mësosh nga pjesëtarët e tyre, dhe ky proces i të mësuarit vazhdon përmes “imitimit”. Kështu e mësojmë gjuhën dhe kulturën, pa përmendur shkrimet e shenjta, ritualet dhe ligjet. Në kontekstin islam, ata që kanë marrë përsipër përgjegjësinë e ruajtjes së trashëgimisë së transmetuar quhen ʿulemā, pra “njohës” të traditës.”

Siç e vëmë re edhe në këto radhë të Chittick-ut, dija e transmetuar duhet t’i paraprijë dijes intelektuale ose të kuptuarit vetjak përmes përsiatjes e reflektimit, e jo ta ndryjë atë.

Kështu që, nuk ka asnjë mospërputhje a kontradiktë në këtë mes; jemi ne ata që bëhemi shkak për rrjedhoja kontradiktore ndërmjet këtyre dy botëve, pra dijes së transmetuar (e mësuar përmendësh) dhe të kuptuarit të saj (urtësisë).

Duhet theksuar se këtu po bëjmë fjalë për atë dije intelektuale dhe për atë të kuptuar vetjak që merr shkas nga ato tekste për të cilat nuk ka një mendim unanim te dijetarët dhe mendimtarët e njohur, apo për ato tekste për të cilat nuk është dhënë aq sa duhet shpjegim, apo për ato tekste që kërkojnë/imponojnë një kuptim shtesë krahas kuptimit të tyre fillestar që mund të ketë shërbyer në një kohë dhe hapësirë të caktuar, apo për ato çështje/dukuri të cilat nuk kanë ekzistuar kohë më parë e kështu me radhë.

Duhet theksuar gjithashtu se, kjo hapësirë është domen i atyre individëve të cilët kanë si preokupim të vazhdueshëm dijen dhe përsiatjen mbi të, dhe nuk ka aspak rëndësi se si mund të quhen këta individë; se cilit rang social i përkasin; se a janë të arsimuar apo nuk janë; madje në disa raste nuk ka rëndësi edhe se cilit botëkuptim apo fe i përkasin; sepse, në thënien e Profetit në krye të këtij shkrimi nuk përmendet asnjë lloj ngjyrimi a specifikë që duhet të ketë njeriu që mund të gëzojë dhuntinë e të kuptuarit. Profeti e thotë fare thjeshtë: “Atij njeriu që Zoti ia do të mirën, ia bën të mundur të kuptuarit e fesë.”

Kështu, tani kemi mbërritur në dy përfundime që mendojmë se janë të rëndësishme:

  1. Dija e transmetuar (Zbulesa: Kur’ani dhe Suneti) është ajo që i paraprin dijes intelektuale dhe të kuptuarit vetjak, i cili mund të pasurohet duke studiuar tekstet dhe duke përsiatur në mënyrë të pavarur.
  2. Për sa më sipër, duhet bërë dallimi ndërmjet dijes dhe urtësisë, për të cilën bën fjalë edhe hadīthi i Profetit në krye, pasi, “të kuptuarit e fesë” është pikërisht urtësia, e cila në thelb mbetet dhunti dhe nuk mund të fitohet as përmes kërkimit të dijes e as me ndonjë formë tjetër.

Ata të cilët mjaftohen vetëm me dijen e transmetuar, pa kërkuar kuptimin dhe aktualizimin e saj përmes urtësisë, mbeten jashtë kohës në të cilën jetojnë. Ndërsa ata që mjaftohen vetëm me urtësinë vetjake apo të dikujt tjetër, jetojnë në një botë utopike, pasi de facto kanë hequr dorë nga Burimi i urtësisë.

 



[1] Çdo të kuptuari duhet t’i paraprijë një përsiatje sa më e thellë, në mënyrë që përftimi i të kuptuarit apo i një kuptimësie të jetë sa më afër të vërtetës së synuar.

 

(Revista Drita Islame, Mars 2013)

 

You must be logged in to post a comment Login